Γράφει ο Σπυρίδων Θεοχαράκος, Αναλυτής ΚΕΔΙΣΑ
Η διεθνής πολιτική τα τελευταία τριάντα χρόνια χαρακτηρίζεται από μια έντονη αναθεώρηση του ρόλου της θρησκείας στην παγκόσμια γεωπολιτική. Το αφήγημα του εκκοσμικευμένου κόσμου, όπως είχε διαμορφωθεί κυρίως στη Δύση, δεν επιβεβαιώθηκε στην πράξη. Στις περισσότερες περιοχές του πλανήτη, οι θρησκευτικές ταυτότητες όχι μόνο επιβίωσαν, αλλά αναδύθηκαν ως κεντρικοί άξονες κοινωνικής οργάνωσης και πολιτικής νομιμοποίησης. Στο νέο αυτό περιβάλλον, η κατανόηση της θρησκείας δεν αποτελεί πολυτέλεια για τους υπεύθυνους χάραξης διεθνούς πολιτικής. Αποτελεί αναγκαία συνθήκη για την λήψη ρεαλιστικών και αποτελεσματικών πολιτικών αποφάσεων .
Η υπόθεση ότι το πέρασμα στη νεωτερικότητα θα συνοδευόταν από την υποχώρηση της θρησκείας δεν ισχύει πλέον πέρα από τον ευρωπαϊκό χώρο. Ο Peter Berger, παλαιότερα υπέρμαχος της θεωρίας της εκκοσμίκευσης, παραδέχτηκε ήδη από τη δεκαετία του 1990 ότι ο κόσμος του 21ου αιώνα είναι “εξαιρετικά θρησκευόμενος”, με εξαίρεση ορισμένα τμήματα της Δυτικής Ευρώπης. Η θρησκεία συνεχίζει να λειτουργεί ως συλλογική γλώσσα νοήματος, ως ερμηνευτικό υπόβαθρο για ιστορικά γεγονότα και ως εργαλείο κοινωνικής συνοχής.
Η τρέχουσα γεωπολιτική πραγματικότητα δείχνει ότι οι κοινωνίες δεν αντιλαμβάνονται τη θρησκεία απλώς ως μια ατομική επιλογή πίστης, αλλά ως κεντρικό στοιχείο ταυτότητας. Η ανάδυση της θρησκείας στη δημόσια σφαίρα αποτελεί αντίδραση στις κρίσεις, στην αβεβαιότητα και στις ταχείες πολιτικές και οικονομικές αλλαγές. Ιδιαίτερα στον αραβικό κόσμο, η θρησκεία παραμένει βασικός παράγοντας που καθορίζει συλλογικές συμπεριφορές, κοινωνικές ιεραρχίες και πολιτικούς προσανατολισμούς.
Η Μέση Ανατολή, εν παραδείγματι, αποτελεί το κατ’ εξοχήν πεδίο όπου οι θρησκευτικές δυναμικές διαμορφώνουν την πολιτική πραγματικότητα. Σουνιτικές και Σιιτικές ταυτότητες, Ισλαμιστικά κινήματα, κοσμικά καθεστώτα που χρησιμοποιούν θρησκευτική νομιμοποίηση, θρησκευτικές μειονότητες με ιδιαίτερο ιστορικό βάρος, όλα συγκροτούν ένα σύνθετο μωσαϊκό όπου η θρησκεία δεν μπορεί να απομονωθεί από την πολιτική.
Για τους πληθυσμούς της περιοχής, η θρησκεία αποτελεί τόσο κώδικα αξιών όσο και πλαίσιο κοινωνικής εμπιστοσύνης. Ταυτόχρονα, λειτουργεί ως σημείο αναφοράς σε περιόδους κρατικής αποτυχίας, εμφύλιων συγκρούσεων ή διεθνών παρεμβάσεων. Από τη σιιτική ημισέληνο και την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν, έως την επιρροή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας και τον ρόλο Σαλαφιστικών κινημάτων, η θρησκευτική ταυτότητα παραμένει φορέας ισχύος, συσπείρωσης και πολιτικής κινητοποίησης.
Σε αυτό το περιβάλλον, η άγνοια των θρησκευτικών κωδίκων μπορεί να οδηγήσει σε λανθασμένες πολιτικές εκτιμήσεις, όπως συνέβη με πολλές Δυτικές παρεμβάσεις που υποτίμησαν το βάθος του θρησκευτικού παράγοντα στις κοινωνικές δομές.
Η θρησκεία λειτουργεί σήμερα ως μορφή ήπιας ισχύος (soft power), επηρεάζοντας την κοινή γνώμη, την κοινωνική νομιμοποίηση και τις διεθνείς συμμαχίες. Τα θρησκευτικά δίκτυα, οι ιεραποστολικές δράσεις, η προσφορά ανθρωπιστικής βοήθειας και το θρησκευτικό κύρος θεσμών, όπως του Βατικανού, των Εκκλησιαστικών Ορθόδοξων Πατριαρχείων ή των σημαντικών Ισλαμικών κέντρων, διαμορφώνουν ευρέως πολιτικές και κοινωνικές συμπεριφορές.
Στη Μέση και Εγγύς Ανατολή, η Σαουδική Αραβία, το Ιράν και η Τουρκία έχουν υιοθετήσει μοντέλα εξωτερικής πολιτικής που αξιοποιούν θρησκευτικούς κώδικες για να επηρεάσουν κοινότητες εκτός των συνόρων τους. Η Σαουδαραβική προώθηση του Ουαχαμπισμού, η Ιρανική Σιιτική δικτύωση και ο νεοοθωμανικός θρησκευτικός λόγος της Τουρκίας αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Η θρησκεία δεν είναι μόνο εργαλείο των κρατών, αλλά συνιστά ταυτόχρονα μέσο επιρροής και για μη κρατικούς δρώντες. Οργανώσεις όπως η Χεζμπολάχ, οι Χούθι και η Χαμάς, χρησιμοποιούν τη θρησκευτική ταυτότητα ως μέσο πολιτικής νομιμοποίησης, κοινωνικής οργάνωσης και στρατολόγησης, με σκοπό να εδραιωθούν και να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα.
Η θρησκευτική ταυτότητα εξυπηρετεί έναν διττό ρόλο: αφενός προσδίδει νόημα και σκοπό στις κοινωνίες, αφετέρου δημιουργεί σύνορα ανάμεσα σε «εμάς» και τους «άλλους». Η λειτουργία αυτή είναι ιδιαίτερα εμφανής στη Μέση Ανατολή, όπου οι θρησκευτικές κοινότητες έχουν ιστορικούς δεσμούς, με προεκτάσεις που γίνονται εμφανείς ακόμη και στις μέρες μας.
Η έννοια της «ταυτότητας» στην περιοχή δεν είναι αποκομμένη από τη θρησκεία. Αντιθέτως, η θρησκευτική ταυτότητα λειτουργεί ως η βασική δομή μέσα από την οποία οι πληθυσμοί ερμηνεύουν την πολιτική πραγματικότητα. Εθνοτικές και πολιτικές διαφορές διασταυρώνονται με θρησκευτικές, δημιουργώντας πολλαπλές μορφές συσπείρωσης και αντιπαράθεσης.
Ο Huntington, στη θεωρία του για τις «συγκρούσεις των πολιτισμών», ανέδειξε την πολιτισμική διάσταση των διεθνών σχέσεων, ενώ μελετητές όπως ο Scott Thomas ή ο Jonathan Fox, επικεντρώθηκαν στον ρόλο της θρησκείας ως καθοριστικού παράγοντα των πολιτικών συγκρούσεων. Αν και αυτές οι προσεγγίσεις δεν πρέπει να υιοθετηθούν άκριτα, προσφέρουν χρήσιμα εργαλεία σύγκρισης για την κατανόηση της σύγχρονης πραγματικότητας.
Συχνά η θρησκεία παρουσιάζεται επίσης ως παράγοντας αστάθειας, ιδιαίτερα όταν συνδέεται με εξτρεμιστικές πρακτικές ή ιδεολογίες. Ωστόσο, οι συγκρούσεις που λαμβάνουν θρησκευτική μορφή συχνά έχουν βαθύτερες κοινωνικοοικονομικές και πολιτικές ρίζες. Η θρησκεία λειτουργεί ως «φορέας» μέσα από τον οποίο οι πληθυσμοί εκφράζουν αγανάκτηση για τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες ή ταυτότητες που θεωρούν απειλούμενες.
Παράλληλα, σημαντική είναι και η συμβολή θρησκευτικών θεσμών στην ειρηνοποιό δράση. Πολλά θρησκευτικά δίκτυα λειτουργούν ως φορείς διαλόγου, προσφέροντας δίαυλους επικοινωνίας σε κοινωνίες που δεν εμπιστεύονται τις κρατικές αρχές ή τους διεθνείς θεσμούς. Στη Μέση Ανατολή, θρησκευτικοί ηγέτες έχουν διαμεσολαβήσει σε τοπικές εκεχειρίες, ενώ οργανώσεις με θρησκευτικό υπόβαθρο συμβάλλουν στην κοινωνική ανασυγκρότηση.
Η μελέτη της θρησκείας δεν αφορά μόνο τη θεωρητική κατανόηση, αλλά συνιστά προϋπόθεση για αποτελεσματικές πολιτικές στον Αραβικό κόσμο και ευρύτερα στη Μέση Ανατολή. Χωρίς σε βάθος εξέταση της θρησκευτικής κουλτούρας των πληθυσμών, κάθε είδους παρέμβαση, διπλωματικού είτε στρατηγικού χαρακτήρα, κινδυνεύει να αποτύχει.
Η εμπειρία των Δυτικών πολιτικών στην περιοχή δείχνει ότι η προσπάθεια εφαρμογής εκκοσμικευμένων μοντέλων ή μεταφοράς Δυτικών θεσμών συχνά συγκρούεται με τις κοινωνικές πραγματικότητες. Η θρησκεία δεν είναι εμπόδιο που πρέπει να παρακαμφθεί, αλλά συστατικό στοιχείο των σχέσεων εξουσίας, των κοινωνικών δικτύων και των αντιλήψεων περί νομιμότητας. Αντί για μια προσέγγιση που αγνοεί τις θρησκευτικές ευαισθησίες, απαιτείται μια πολιτική που αναγνωρίζει τον ρόλο τους και προσπαθεί να κατανοήσει τις ανάγκες και τις προσδοκίες των τοπικών κοινωνιών. Μόνο έτσι μπορούν να τεθούν οι βάσεις για ειρηνική συνύπαρξη και πολιτική σταθερότητα.
Ο κόσμος του 21ου αιώνα δεν μπορεί να αναλυθεί με όρους αποκλειστικά οικονομικούς ή στρατιωτικούς. Η θρησκεία αποτελεί δομικό παράγοντα των διεθνών σχέσεων. Για τους φορείς χάραξης πολιτικής, η κατανόηση της θρησκείας δεν είναι απλώς ένα θεωρητικό εργαλείο. Είναι βασική προϋπόθεση για τον σχεδιασμό ρεαλιστικών πολιτικών και την οικοδόμηση σταθερών γεωπολιτικών στρατηγικών.
Η Μέση Ανατολή αποτελεί σήμερα το σημαντικότερο παράδειγμα όπου η θρησκεία και η πολιτική δεν μπορούν να διαχωριστούν. Η κατανόηση, επομένως, των θρησκευτικών δομών των κοινωνιών αυτών είναι αναγκαία για την ερμηνεία του παρόντος και τη διαμόρφωση πολιτικών που ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες ανθρώπων και κρατών.
Ενδεικτική βιβλιογραφία
- Huntington, S. P. (1996). The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order.
- Mandaville, P. (2023). The Geopolitics of Religious Soft Power. Oxford University Press.
- Haynes, J. (2016). Routledge handbook of religion and politics.
